Howpsuzlyk indi mümkin däl, eýsem her bir internet tehnologiýasy hünärmeni üçin hökmany kursdyr. HTTP, HTTPS, SSL, TLS - Siz hakykatdanam sahna arkasynda nämeleriň bolup geçýändigini düşünýärsiňizmi? Bu makalada biz häzirki zaman şifrlenen aragatnaşyk protokollarynyň esasy logikasyny ýönekeý we professional usulda düşündireris we wizual akym diagrammasy arkaly "gulplaryň arkasyndaky" syrlary düşünmäge kömek ederis.
HTTP näme üçin "howpsuz däl"? --- Giriş
Brauzeriň şol tanyş duýduryşyny ýadyňyzdamy?
"Siziň baglanyşygyňyz şahsy däl."
Web saýt HTTPS-i ornaşdyrmadyk bolsa, ulanyjynyň ähli maglumatlary tor boýunça açyk tekst görnüşinde ýaýradylýar. Siziň giriş parollaryňyz, bank kartyňyzyň belgileri we hatda şahsy söhbetdeşlikleriňiz hem gowy ýerleşdirilen haker tarapyndan ele geçirilip bilner. Munuň esasy sebäbi HTTP-niň şifrlemesiniň ýoklugydyr.
HTTPS we onuň arkasyndaky "derwezeçi" TLS maglumatlaryň Internetde howpsuz geçmegine nädip mümkinçilik berýär? Geliň, ony gatlak-gatlak düşündireliň.
HTTPS = HTTP + TLS/SSL --- Gurluş we Esasy Konsepsiýalar
1. HTTPS esasan näme?
HTTPS (HyperText Transfer Protocol Howpsuz) = HTTP + Şifrleme gatlagy (TLS/SSL)
○ HTTP: Bu maglumatlary daşamak üçin jogapkär, ýöne mazmun açyk tekstde görünýär
○ TLS/SSL: HTTP aragatnaşygy üçin "şifrleme gulpuny" üpjün edýär we maglumatlary diňe kanuny iberijiniň we alyjynyň çözüp biljek tapmaçasyna öwürýär.
1-nji surat: HTTP we HTTPS maglumat akymy.
Brauzeriň adres setirinde "Gulplamak" TLS/SSL howpsuzlyk baýdagydyr.
2. TLS we SSL-iň arasyndaky gatnaşyk nähili?
○ SSL (Howpsuz Soketler Gatlagy): Çynlakaý gowşaklyklara eýe bolandygy anyklanan iň irki kriptografik protokol.
○ TLS (Transport Layer Security): Howpsuzlykda we öndürijilikde ep-esli gowulandyrmalary hödürleýän SSL, TLS 1.2 we has ösen TLS 1.3-iň mirasdüşeri.
Häzirki wagtda "SSL sertifikatlary" diňe TLS protokolynyň amala aşyrylmagydyr, diňe giňeltmeler diýlip atlandyrylýar.
TLS-e çuňňur göz aýlaň: HTTPS-iň arkasyndaky kriptografik jadygöýlik
1. El gysyşmak meselesi doly çözüldi
TLS howpsuz aragatnaşygynyň esasyny gurnama wagtyndaky el gysyşma tansy düzýär. Geliň, standart TLS el gysyşma akymyny jikme-jik düşündireliň:
2-nji surat: Adaty TLS el gysyşma akymy.
1️⃣ TCP birikmesini gurnamak
Klient (meselem, brauzer) serwere TCP baglanyşygyny başlaýar (standart port 443).
2️⃣ TLS el gysyşma tapgyry
○ Müşderi salamy: Brauzer goldanylýan TLS wersiýasyny, şifrini we tötänleýin sany serwer adynyň görkezijisi (SNI) bilen bilelikde iberýär, bu bolsa serwere haýsy host adyna girmek isleýändigini aýdýar (birnäçe saýtda IP paýlaşmagyny üpjün edýär).
○ Serweriň salamy we sertifikat meselesi: Serwer degişli TLS wersiýasyny we şifrini saýlaýar we sertifikatyny (açyk açar bilen) we tötänleýin sanlary yzyna iberýär.
○ Sertifikat tassyklamasy: Brauzer serwer sertifikat zynjyrynyň galplaşdyrylmandygyny anyklamak üçin ony ygtybarly kök CA-a çenli barlaýar.
○ Öňbaş açary döretmek: Brauzer öňbaş açary döredýär, ony serweriň açyk açary bilen şifrleýär we serwere iberýär. Iki tarap sessiýa açary barada gepleşik geçirýär: Iki tarapyň hem tötänleýin sanlaryny we öňbaş açaryny ulanyp, klient we serwer şol bir simmetrik şifrleme sessiýa açaryny hasaplaýarlar.
○ El gysyşmagyň tamamlanmagy: Iki tarap hem biri-birine "Tamamlandy" habarlaryny iberýär we şifrlenen maglumat iberiş tapgyryna girýär.
3️⃣ Maglumatlaryň howpsuz geçirilmegi
Ähli hyzmat maglumatlary gepleşik sessiýa açary bilen netijeli simmetriki şifrlenýär, hatda ortasynda tutulsa-da, ol diňe bir topar "buzuk kod" bolýar.
4️⃣ Sessiýanyň gaýtadan ulanylmagy
TLS ýene-de Session-y goldaýar, bu bolsa şol bir klientiň ýadaw el gysyşmagyny goýberip bilmegi arkaly öndürijiligi ep-esli gowulandyryp biler.
Asimmetrik şifrleme (meselem, RSA) howpsuz, ýöne haýal. Simmetrik şifrleme çalt, ýöne açar paýlanyşy kyn. TLS "iki ädimli" strategiýany ulanýar - ilki bilen assimetrik howpsuz açar alyş-çalşygyny, soňra bolsa maglumatlary netijeli şifrlemek üçin simmetrik shemany ulanýar.
2. Algoritmiň ösüşi we howpsuzlygyň gowulandyrylmagy
RSA we Diffie-Hellman
○ RSA
Ol ilki TLS el gysyşmasynda sessiýa açarlaryny howpsuz paýlamak üçin giňden ulanyldy. Klient sessiýa açaryny döredýär, ony serweriň açyk açary bilen şifrleýär we diňe serweriň şifrini açyp bilmegi üçin iberýär.
○ Diffie-Hellman (DH/ECDH)
TLS 1.3-den başlap, RSA indi açar alyş-çalyşy üçin ulanylmaýar, sebäbi öňünden gizlinligi (PFS) goldaýan has howpsuz DH/ECDH algoritmleri ulanylýar. Şahsy açar syzdyrylan halatynda-da, taryhy maglumatlar henizem açylyp bilinmeýär.
| TLS wersiýasy | Açar alyş-çalyş algoritmi | Howpsuzlyk |
| TLS 1.2 | RSA/DH/ECDH | Ýokary |
| TLS 1.3 | diňe DH/ECDH üçin | Has ýokary |
Tor ulgamynda işleýänleriň özleşdirmeli amaly maslahatlary
○ Has çalt we has howpsuz şifrlemek üçin ileri tutulýan TLS 1.3-e täzeläň.
○ Güýçli şifrleri (AES-GCM, ChaCha20 we ş.m.) işjeňleşdirmek we gowşak algoritmleri we howpsuz däl protokollary (SSLv3, TLS 1.0) öçürmek;
○ Umumy HTTPS goragyny gowulandyrmak üçin HSTS, OCSP stapling we ş.m. sazlaň;
○ Ynamdarlyk zynjyrynyň ygtybarlylygyny we bitewüligini üpjün etmek üçin sertifikat zynjyryny yzygiderli täzeläp we gözden geçirip duruň.
Netije we pikirler: Siziň biznesiňiz hakykatdanam howpsuzmy?
Açyk tekstli HTTP-den doly şifrlenen HTTPS-e çenli howpsuzlyk talaplary her protokol täzelenmeginiň arkasynda ösdi. Häzirki zaman torlarynda şifrlenen aragatnaşygyň esasy hökmünde TLS barha çylşyrymlaşýan hüjüm gurşawyna garşy durmak üçin özüni yzygiderli kämilleşdirýär.
Siziň biznesiňiz eýýäm HTTPS ulanýarmy? Kripto konfigurasiýaňyz pudagyň iň gowy tejribelerine laýyk gelýärmi?
Ýerleşdirilen wagty: 2025-nji ýylyň 22-nji iýuly
